Lao kháng thuốc đang trở thành thách thức lớn đối với công tác phòng, chống lao khi thời gian điều trị kéo dài, chi phí cao và nguy cơ lây lan trong cộng đồng gia tăng. Trao đổi với phóng viên Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP. Đồng Nai, BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương – bác sĩ điều trị khu Lao kháng thuốc, Bệnh viện Phổi Đồng Nai, cho rằng phát hiện sớm và tuân thủ điều trị là yếu tố then chốt để ngăn chặn căn bệnh nguy hiểm này.
PV: Thưa bác sĩ, lao kháng thuốc nguy hiểm hơn lao thông thường ở những điểm nào, đặc biệt về khả năng lây lan và điều trị?
BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương: Về bản chất, lao kháng thuốc vẫn do vi khuẩn lao gây ra và lây qua đường hô hấp giống lao thường, thông qua ho, hắt hơi hoặc nói chuyện và không phải lúc nào cũng “lây mạnh hơn” lao thường. Tuy nhiên, điều nguy hiểm là người mắc lao kháng thuốc thường điều trị lâu khỏi hơn nên có khả năng lây bệnh cho người khác cũng kéo dài hơn.
Nếu không được phát hiện sớm, người bệnh có thể lây cho cộng đồng, kể cả những người chưa từng điều trị lao trước đó. Điều này làm xuất hiện thêm nhiều ca lao kháng thuốc mới.
Muốn ngăn lao kháng thuốc, trước hết phải điều trị tốt ca lao thông thường ngay từ đầu. Trong ảnh: Nhân viên Trạm Y tế xã Lộc Quang (khu vực Lộc Ninh) cấp phát thuốc cho bệnh nhân lao.
Hiện nay, khó khăn lớn nhất nằm ở điều trị. Với lao thông thường, dùng các thuốc như Isoniazid hay Rifampicin. Nhưng ở lao kháng thuốc, các thuốc này không còn tác dụng hoặc tác dụng rất kém, buộc phải dùng thuốc hàng hai với chi phí cao hơn, độc tính mạnh hơn và phác đồ phức tạp hơn.
Trong khi lao thường điều trị khoảng 6 tháng thì lao kháng thuốc có thể kéo dài từ 6 đến 24 tháng, thậm chí lâu hơn. Người bệnh dễ gặp các tác dụng phụ như buồn nôn, tổn thương gan, thận, giảm thính lực… khiến nhiều người bỏ thuốc giữa chừng và tình trạng kháng thuốc càng nặng hơn.
Ngoài ra, tỷ lệ điều trị thành công của lao kháng thuốc thấp hơn đáng kể so với lao thường, nguy cơ tử vong cũng cao hơn, đặc biệt với các trường hợp lao tiền siêu kháng do gần như không còn nhiều lựa chọn thuốc hiệu quả.
PV: Tình hình lao kháng thuốc hiện nay diễn biến như thế nào? Nhóm đối tượng nào đang có nguy cơ cao nhất thưa bác sĩ?
BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương: Hiện nay, số ca lao kháng thuốc vẫn có xu hướng gia tăng. Nhóm nguy cơ cao nhất là những người từng điều trị lao trước đó nhưng uống thuốc không đủ liều, bỏ dở giữa chừng hoặc điều trị sai phác đồ. Khi vi khuẩn đã “quen thuốc” và hình thành tình trạng kháng thuốc.
Bên cạnh đó, những người có bệnh nền làm suy giảm miễn dịch như HIV, đái tháo đường dễ nhiễm lao; nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc nguồn lây; người sống trong môi trường đông đúc như bệnh viện, trại giam hoặc người sống chung, chăm sóc bệnh nhân lao kháng thuốc.
Ngoài ra, người nghèo đói, dinh dưỡng kém, khó tiếp cận dịch vụ y tế, lao động tự do, di cư… cũng khiến người bệnh dễ phát hiện muộn hoặc bỏ điều trị giữa chừng.
PV: Thưa bác sĩ, một trong những thách thức lớn của lao kháng thuốc là thời gian điều trị kéo dài và chi phí cao. Điều này ảnh hưởng như thế nào đến người bệnh?
BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương: Điều trị lao kháng thuốc là quá trình rất gian nan. Người bệnh phải dùng thuốc trong thời gian dài nên thường suy kiệt cả về thể chất lẫn tinh thần. Các tác dụng phụ kéo dài như mệt mỏi, sụt cân, buồn nôn, tổn thương gan hay giảm thính lực khiến nhiều người rơi vào trạng thái lo âu, trầm cảm, mất động lực điều trị.
Không ít người bỏ cuộc không phải vì bệnh diễn tiến quá nhanh mà vì không chịu nổi quá trình điều trị kéo dài.
Khi điều trị không đều, vi khuẩn lao không bị tiêu diệt hoàn toàn, bệnh sẽ tiến triển nặng hơn, lan rộng trong phổi hoặc ra ngoài phổi, thậm chí tăng nguy cơ nặng hơn là lao tiền siêu kháng hoặc siêu kháng thuốc.
Bên cạnh đó, chi phí điều trị cũng là gánh nặng lớn. Người bệnh phải đi lại, xét nghiệm nhiều lần, nghỉ làm dài ngày dẫn đến mất thu nhập. Đây là nguyên nhân khiến nhiều trường hợp điều trị bị gián đoạn.
Chúng tôi gọi đây là “vòng xoáy nguy hiểm”, vì thời gian điều trị dài, chi phí cao dẫn đến giảm tuân thủ điều trị, điều trị thất bại lại khiến bệnh nặng hơn, kháng thuốc hơn. Khi đó thời gian điều trị tiếp tục kéo dài và làm tăng gánh nặng cho hệ thống y tế.
PV: Vậy đâu là những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng kháng thuốc và người bệnh cần lưu ý gì để tránh rơi vào “vòng xoáy nguy hiểm” này thưa bác sĩ?
BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương: Nguyên nhân hàng đầu là dùng thuốc không đúng cách: bỏ thuốc khi thấy đỡ, uống không đều, quên liều hoặc tự ý giảm liều vì sợ tác dụng phụ. Với vi khuẩn lao, việc điều trị “nửa vời” như vậy sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn thích nghi và kháng thuốc.
Ngoài ra, còn có tình trạng điều trị không đủ phác đồ, dùng thiếu thuốc hoặc phối hợp thuốc sai cách khiến vi khuẩn dễ đột biến thành lao đa kháng thuốc.
Một số trường hợp do phát hiện kháng thuốc chậm, theo dõi điều trị chưa sát hoặc lây trực tiếp chủng lao kháng thuốc từ người khác.
Để tránh rơi vào “vòng xoáy nguy hiểm”, điều quan trọng nhất là người bệnh phải tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị (uống thuốc đúng giờ, đủ liều và đủ thời gian, kể cả khi đã thấy khỏe hơn).
Người bệnh không nên tự ý mua thuốc ngoài hoặc dùng thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng. Khi có tác dụng phụ, cần báo ngay cho bác sĩ để được điều chỉnh phù hợp thay vì tự ý bỏ thuốc.
Bên cạnh đó, cần tái khám đầy đủ để theo dõi hiệu quả điều trị và phát hiện sớm dấu hiệu kháng thuốc. Đồng thời, người bệnh cũng cần đeo khẩu trang, che miệng khi ho, giữ môi trường sống thông thoáng để hạn chế lây lan cho người xung quanh.
Phóng viên: Bác sĩ có khuyến cáo gì đối với cộng đồng trong việc phát hiện sớm, phòng ngừa và kiểm soát lao kháng thuốc hiện nay?
BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương: Phát hiện sớm là “chìa khóa” quan trọng nhất. Người có các triệu chứng như ho kéo dài, sốt, sụt cân cần đi khám sớm để được xét nghiệm phát hiện lao và kháng thuốc.
Đặc biệt, những người tiếp xúc gần bệnh nhân lao hoặc người có nguy cơ cao như HIV, đái tháo đường cần được tầm soát định kỳ.
Nhân viên khoa Phòng, chống bệnh truyền nhiễm CDC Đồng Nai khám, sàng lọc lao tại cộng đồng trên địa bàn TP. Đồng Nai.
Muốn ngăn lao kháng thuốc, trước hết phải điều trị tốt các ca lao thông thường ngay từ đầu. Nếu điều trị đúng phác đồ, đúng thời gian sẽ giảm rất nhiều nguy cơ hình thành kháng thuốc.
Bên cạnh đó, cần cải thiện điều kiện sống, tăng hỗ trợ dinh dưỡng, hạn chế bia rượu, kiểm soát tốt bệnh nền, hỗ trợ tài chính cho người bệnh để tránh tình trạng bỏ điều trị giữa chừng.
Cộng đồng cũng đóng vai trò rất quan trọng. Không kỳ thị người bệnh, động viên họ tuân thủ điều trị và khuyến khích người có triệu chứng đi khám sớm sẽ góp phần kiểm soát hiệu quả bệnh lao kháng thuốc trong xã hội.
PV: Xin cảm ơn bác sĩ BS.CKI Đỗ Thị Liên Hương!
Sao Mai (Thực hiện)