Sơ cấp cứu ban đầu đúng cách, kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì sự sống, hạn chế tổn thương và di chứng cho người gặp tai nạn, tình huống nguy kịch. Đặc biệt, với trẻ em, những phút đầu tiên trước khi được nhân viên y tế tiếp cận có thể quyết định khả năng sống còn và phục hồi.
Sơ cứu kịp thời, hạn chế di chứng
Mới đây, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai đã cứu sống một bệnh nhi 14 tuổi bị ngừng tim, ngừng thở do sét đánh. Thành công này có sự đóng góp quan trọng từ việc sơ cứu kịp thời ngay tại hiện trường, giúp duy trì sự sống cho bệnh nhi trước khi được đưa đến cơ sở y tế.
Bệnh nhi Đ.H.N. (14 tuổi, ngụ phường Phú Riềng, TP. Đồng Nai) gặp tai nạn khi đang thu hoạch mủ cao su. Sau khi bị sét đánh trúng, em hôn mê ngay tại chỗ. Phát hiện sự việc, những người xung quanh nhanh chóng tiến hành ép tim, thổi ngạt liên tục khoảng 15 phút rồi đưa em đến Trung tâm Y tế Phú Riềng trong tình trạng ngừng tuần hoàn, ngừng hô hấp.
Tại đây, các y, bác sĩ khẩn trương hồi sức tim phổi. Sau khoảng 15 phút cấp cứu, bệnh nhi có nhịp tuần hoàn tự nhiên trở lại và được chuyển đến Bệnh viện ĐK Bình Phước để đặt nội khí quản, hỗ trợ hô hấp.
Sau đó, em N. tiếp tục được chuyển đến Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai trong tình trạng hôn mê sâu, phải thở máy và điều trị tích cực. Sau 14 giờ điều trị, bệnh nhi cai máy thở thành công. Hiện em đã tỉnh táo hoàn toàn, sức cơ tứ chi phục hồi tốt, nhịp tim đều, phổi trong, không ghi nhận di chứng thần kinh.
.jpg)
Bệnh nhi Đ.H.N. bị ngừng tim, ngừng thở do sét đánh, đã qua cơn nguy kịch.
Trường hợp của em N. cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của sơ cấp cứu ban đầu, nhất là trong những tình huống ngừng tim, ngừng thở. Việc ép tim, hỗ trợ hô hấp kịp thời giúp duy trì tuần hoàn, cung cấp oxy cho não và các cơ quan quan trọng, tạo điều kiện để người bệnh tiếp tục được cấp cứu chuyên sâu tại bệnh viện.
BS.CKI Lê Khải Hoàn, Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai cho biết, trẻ em là nhóm đối tượng dễ gặp tai nạn thương tích do tính hiếu động, tò mò và chưa nhận thức đầy đủ về các nguy cơ mất an toàn. Tại bệnh viện, những tình huống cấp cứu thường gặp gồm hóc dị vật đường thở do thạch, hạt trái cây, đồ chơi nhỏ; bỏng do nước sôi, thức ăn nóng, ống pô xe máy; té ngã từ giường, cửa sổ, ban công gây chấn thương, trong đó có chấn thương sọ não.
Ngoài ra, trẻ còn có nguy cơ đuối nước, điện giật, ngộ độc do uống nhầm hóa chất, thuốc diệt côn trùng hoặc thuốc trong gia đình. Một số bệnh lý cấp tính như co giật, sốc phản vệ, ngừng tim, ngừng thở đột ngột cũng là những tình trạng cần được xử trí khẩn trương.
Theo BS.CKI Lê Khải Hoàn, đối với các trường hợp tắc nghẽn đường thở, ngừng tim, ngừng thở hoặc đuối nước, nếu không được sơ cứu kịp thời, não bộ có thể nhanh chóng bị thiếu oxy, dẫn đến tổn thương tế bào thần kinh, thậm chí để lại di chứng nghiêm trọng. Sơ cấp cứu đúng cách giúp duy trì hô hấp, tuần hoàn trong thời gian chờ nhân viên y tế tiếp cận; đồng thời hạn chế những tổn thương thứ phát do xử trí hoặc vận chuyển không đúng cách.
Thực tế tại Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai từng tiếp nhận một bệnh nhi bị hóc thạch rau câu. Khi nhập viện, trẻ đã tím tái, ngừng tim, ngừng thở. Dù ê-kíp y, bác sĩ khẩn trương hồi sức tim phổi và lấy được dị vật ra ngoài, nhưng do thời gian thiếu oxy não trước khi nhập viện kéo dài, trẻ vẫn bị tổn thương não nặng nề.
Hai trường hợp trên cho thấy, bên cạnh năng lực chuyên môn của đội ngũ y tế, kỹ năng sơ cứu của người có mặt tại hiện trường có vai trò hết sức quan trọng. Một thao tác đúng cách, kịp thời có thể góp phần duy trì sự sống, tăng cơ hội phục hồi và hạn chế di chứng cho người bệnh.
Trang bị kỹ năng để chủ động bảo vệ trẻ
Theo BS.CKI Lê Khải Hoàn, khi trẻ gặp tai nạn hoặc tình huống nguy hiểm, cha mẹ và người chăm sóc cần bình tĩnh đánh giá tình trạng, nhanh chóng thực hiện các thao tác sơ cứu phù hợp, đồng thời liên hệ cấp cứu để được hỗ trợ.
Đối với trẻ bị hóc dị vật đường thở, dùng phương pháp vỗ lưng - ép ngực. Đặt trẻ nằm sấp dọc theo cẳng tay, đầu thấp hơn thân, vỗ mạnh 5 lần giữa hai bả vai; sau đó lật ngửa trẻ lại, ép ngực 5 lần ở nửa dưới xương ức. Lặp lại đến khi dị vật văng ra hoặc trẻ khóc được.
.jpg)
Nhân viên y tế CDC Đồng Nai hướng dẫn thực hành kỹ thuật ép tim ngoài lồng ngực và sơ cứu người bị hóc dị vật.
Đối với trẻ lớn, dùng nghiệm pháp Heimlich. Người sơ cứu đứng phía sau lưng trẻ, vòng hai tay ôm lấy bụng, đặt một nắm tay phía trên rốn và dưới mũi ức, tay kia nắm chặt lấy tay thứ nhất, ấn mạnh hướng từ dưới lên trên và từ trước ra sau thật dứt khoát.
Người sơ cứu tuyệt đối không dùng tay móc họng trẻ khi không nhìn thấy rõ dị vật vì có thể đẩy dị vật vào sâu hơn hoặc gây tổn thương đường thở. Không vuốt ngực, cho trẻ uống nước hoặc ăn chuối với mục đích làm dị vật trôi xuống.
Với trẻ bị đuối nước, cần nhanh chóng đưa trẻ lên bờ an toàn, kiểm tra ý thức và nhịp thở. Nếu trẻ không thở bình thường, cần gọi cấp cứu và tiến hành hồi sức tim phổi ngay. Không vác trẻ chạy vòng quanh, dốc ngược trẻ hoặc tìm cách đổ nước ra khỏi phổi vì những thao tác này làm mất thời gian cấp cứu quý giá.
Khi trẻ co giật, cần đặt trẻ ở nơi an toàn, nằm nghiêng, nới lỏng quần áo và theo dõi tình trạng hô hấp. Không ghì giữ tay chân hoặc nhét bất kỳ vật dụng nào vào miệng trẻ. Đối với trường hợp bỏng, cần nhanh chóng làm mát vùng tổn thương dưới vòi nước sạch, mát trong khoảng 20 phút, sau đó che phủ bằng gạc hoặc vải sạch. Không tự ý bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu gió, mỡ trăn hay đắp các loại lá lên vết bỏng.
Riêng với các trường hợp ngừng tim, ngừng thở, cần nhanh chóng gọi cấp cứu, tiến hành hồi sức tim phổi bằng ép tim ngoài lồng ngực kết hợp hỗ trợ hô hấp theo đúng kỹ thuật và duy trì cho đến khi trẻ có dấu hiệu hồi phục hoặc nhân viên y tế tiếp nhận.
Bên cạnh việc trang bị kỹ năng xử trí khi tai nạn xảy ra, bác sĩ khuyến cáo phụ huynh, giáo viên và người chăm sóc trẻ cần chủ động tham gia các lớp tập huấn sơ cấp cứu do cơ sở y tế tổ chức. Việc học lý thuyết kết hợp thực hành trên mô hình sẽ giúp mọi người nắm vững thao tác, hạn chế lúng túng khi đối diện với tình huống khẩn cấp.
Gia đình cũng cần chủ động xây dựng môi trường sống an toàn cho trẻ bằng cách để các vật dụng nhỏ, thuốc và hóa chất ngoài tầm với; che chắn cầu thang, ban công, rào chắn ao hồ; thường xuyên giám sát trẻ khi vui chơi, đặc biệt tại những khu vực có nguy cơ đuối nước.
Đối với nguy cơ sét đánh, người dân, nhất là những người làm việc tại vườn cây, đồng trống, cần nhanh chóng tìm nơi trú ẩn an toàn khi xuất hiện mưa giông, sấm sét; tránh đứng dưới cây cao, khu vực trống trải hoặc gần các vật kim loại.
Sơ cấp cứu ban đầu không thay thế việc điều trị chuyên sâu tại bệnh viện, nhưng là mắt xích quan trọng trong chuỗi cấp cứu. Vì vậy, việc chủ động trang bị kiến thức, kỹ năng sơ cấp cứu cho phụ huynh, giáo viên và cộng đồng sẽ góp phần giúp người gặp nạn được hỗ trợ kịp thời, tăng cơ hội sống và hạn chế những di chứng đáng tiếc.
Thanh Tú