Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) đang trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng được quan tâm trên toàn cầu, ASD ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng giao tiếp, hành vi và hòa nhập xã hội của trẻ. Việc nâng cao nhận thức, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời được xem là yếu tố then chốt nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho trẻ và gia đình.
Cần phát hiện sớm và can thiệp đúng cách
Ông Hoàng Văn Hiếu – Chủ tịch Hội đồng Khoa học, Viện Nghiên cứu, Đào tạo và Ứng dụng Tâm lý cho biết, ASD là một rối loạn phát triển thần kinh khởi phát sớm, đặc trưng bởi những khiếm khuyết kéo dài trong giao tiếp và tương tác xã hội, đi kèm với các hành vi, sở thích mang tính hạn chế, lặp đi lặp lại. Những biểu hiện này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng thích ứng, học tập và hòa nhập của trẻ.
Ông Hoàng Văn Hiếu – Chủ tịch Hội đồng Khoa học, Viện Nghiên cứu, Đào tạo và Ứng dụng Tâm lý đang tương tác với trẻ bị ASD.
Ông Hiếu cũng nhấn mạnh, ASD không phải là bệnh truyền nhiễm và hoàn toàn không lây từ người này sang người khác. Đây là rối loạn có nguồn gốc sinh học, liên quan đến yếu tố di truyền và sự phát triển não bộ trong giai đoạn sớm.
Trẻ ASD thường có những dấu hiệu như chậm nói hoặc không nói; ít giao tiếp bằng mắt; không phản ứng khi được gọi tên; có xu hướng chơi một mình; nói lặp lại hoặc nhại lời. Bên cạnh đó, trẻ có thể xuất hiện các hành vi rập khuôn như lắc lư, xoay tròn, sắp xếp đồ vật theo trật tự cố định hoặc khó thích nghi với thay đổi trong môi trường sống.
Theo các chuyên gia, nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, trẻ hoàn toàn có cơ hội cải thiện đáng kể kỹ năng giao tiếp, hành vi và khả năng hòa nhập xã hội. Đây cũng là cơ sở quan trọng để phụ huynh chủ động theo dõi và đưa trẻ đi thăm khám khi có dấu hiệu nghi ngờ.
Can thiệp sớm được xem là yếu tố quyết định đến sự phát triển lâu dài của trẻ ASD. Đây là quá trình hỗ trợ có kế hoạch, mang tính cá nhân hóa, thường áp dụng cho trẻ dưới 6 tuổi và đạt hiệu quả cao nhất trước 3 tuổi – giai đoạn não bộ có tính linh hoạt lớn.
“Việc phát hiện và hỗ trợ sớm có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của trẻ. Khi được can thiệp đúng cách ngay từ những năm đầu đời, khả năng cải thiện về giao tiếp, hành vi và thích nghi xã hội của trẻ sẽ rõ rệt hơn” – ông Hiếu chia sẻ.
Các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh nên đưa trẻ đi tầm soát phát triển định kỳ tại các mốc 9 tháng, 18 tháng, 24 tháng và 30 tháng tuổi. Đáng lưu ý, việc can thiệp có thể bắt đầu ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường mà không cần chờ chẩn đoán chính thức, nhằm tránh bỏ lỡ “thời gian vàng”.
Cần sự chung tay từ gia đình đến cộng đồng
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, trung bình cứ 100 trẻ em thì có 1 trẻ thuộc ASD. Con số này cho thấy đây không còn là vấn đề riêng lẻ của từng gia đình mà đã trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, giáo dục và cộng đồng.
Không chỉ là vấn đề chuyên môn, hành trình đồng hành cùng trẻ ASD còn cần sự thấu hiểu, kiên nhẫn và yêu thương từ gia đình. Khi cha mẹ hiểu đúng đặc điểm của con, họ sẽ điều chỉnh kỳ vọng phù hợp, lựa chọn cách tương tác hiệu quả và tạo môi trường an toàn về tâm lý cho trẻ.
Câu chuyện của một phụ huynh tại phường Bình Long, tỉnh Đồng Nai có con gái 3 tuổi thuộc ASD là minh chứng rõ nét. Sau khi tham gia các chương trình hỗ trợ, gia đình đã hiểu con hơn, biết cách tương tác phù hợp, từ đó không khí gia đình trở nên nhẹ nhàng, gắn kết và tích cực hơn.
Bà Trần Cẩm Thúy – Trưởng Văn phòng đại diện Viện Nghiên cứu, Đào tạo và Ứng dụng Tâm lý tại phường Bình Long, tỉnh Đồng Nai cho biết, quá trình hỗ trợ không chỉ dành cho trẻ mà còn dành cho cha mẹ. Khi phụ huynh được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng, họ sẽ trở thành nhân tố quan trọng trong hành trình phát triển của con. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và chuyên gia là nền tảng tạo nên hiệu quả bền vững.
Bên cạnh đó, sự thấu hiểu từ cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ hòa nhập. Khi những hành vi khác biệt không còn bị kỳ thị mà được nhìn nhận bằng sự cảm thông, trẻ sẽ có thêm cơ hội phát triển và khẳng định bản thân.
Nhận thức đúng, chủ động tầm soát và can thiệp sớm, cùng với sự chung tay của gia đình, nhà trường và xã hội, là những yếu tố then chốt giúp trẻ không bỏ lỡ cơ hội phát triển.
N. Văn