Béo phì ở trẻ em đang trở thành vấn đề sức khỏe đáng báo động tại Việt Nam khi số lượng trẻ thừa cân ngày càng gia tăng, đặc biệt ở khu vực thành thị. Điều đáng lo ngại là nhiều phụ huynh vẫn xem việc trẻ “mũm mĩm”, “ăn khỏe”, “tròn trịa” là dấu hiệu khỏe mạnh mà chưa nhận thức đầy đủ những nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn phía sau.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, béo phì không chỉ ảnh hưởng ngoại hình mà còn là bệnh lý mạn tính có thể kéo theo hàng loạt biến chứng nguy hiểm về tim mạch, nội tiết, hô hấp và tâm lý nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.
Nguyên nhân và dấu hiệu nhận biết trẻ béo phì
BS.CKI Ma Va Liên – Phó Trưởng Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai cho biết, trong năm 2025, bệnh viện tiếp nhận hơn 3.500 lượt trẻ đến khám dinh dưỡng nhưng chỉ khoảng 50 trường hợp đến khám chuyên sâu về béo phì. Đa số trẻ được đưa đến bệnh viện khi tình trạng đã ở mức nặng, nhiều trẻ từ 10 - 15 tuổi có cân nặng lên đến 60 - 80kg.
Theo BS Liên, điều đáng lo ngại là nhiều gia đình chưa nhận biết sớm tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ. Khi thấy con ăn khỏe, tăng cân nhanh, ít bệnh vặt, phụ huynh thường chủ quan và cho rằng đó là dấu hiệu phát triển tốt. Tuy nhiên, khi trẻ xuất hiện các biến chứng như khó thở, mệt khi vận động, tăng huyết áp hay gan nhiễm mỡ thì việc điều trị sẽ khó khăn hơn nhiều.
BS.CKI Ma Va Liên tư vấn chế độ dinh dưỡng cho phụ huynh của trẻ bị béo phì.
Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến béo phì ở trẻ em hiện nay là chế độ dinh dưỡng mất cân đối và lối sống ít vận động. Nhiều trẻ tiêu thụ quá nhiều thức ăn nhanh, đồ chiên rán, trà sữa, nước ngọt, bánh kẹo nhưng lại rất ít ăn rau xanh và trái cây. “Có đến 60 - 80% trường hợp béo phì ở trẻ liên quan trực tiếp đến chế độ ăn uống chưa hợp lý”, - BS Liên cho biết.
Hiện nay, nhiều gia đình có điều kiện kinh tế tốt hơn nên thường chiều theo sở thích ăn uống của trẻ. Không ít phụ huynh cho trẻ ăn nhiều với mong muốn con cao lớn, khỏe mạnh, trong khi lượng năng lượng nạp vào vượt quá nhu cầu của cơ thể. Phần năng lượng dư thừa này sẽ tích tụ thành mỡ ở bụng, ngực, gan và các cơ quan nội tạng. Bên cạnh đó, việc trẻ sử dụng điện thoại, máy tính bảng, xem tivi quá nhiều khiến thời gian vận động ngày càng giảm. Nhiều trẻ gần như không tham gia hoạt động thể chất ngoài giờ học. Thói quen vừa ăn vừa xem điện thoại, thức khuya, ngủ không đủ giấc cũng góp phần làm rối loạn chuyển hóa và tăng nguy cơ béo phì.
Ngoài yếu tố dinh dưỡng và sinh hoạt, di truyền cũng là một trong những nguyên nhân làm tăng nguy cơ béo phì. Trẻ có cha hoặc mẹ béo phì sẽ dễ mắc tình trạng này hơn những trẻ khác. Áp lực học tập, căng thẳng tâm lý hoặc môi trường gia đình thiếu lành mạnh cũng khiến trẻ dễ ăn uống mất kiểm soát.
Theo BS Liên, béo phì ở trẻ em hoàn toàn có thể phát hiện sớm nếu phụ huynh chú ý theo dõi sự phát triển của con. Một số dấu hiệu thường gặp gồm: trẻ tăng cân nhanh bất thường, vòng bụng lớn, xuất hiện nhiều mỡ ở bụng, ngực, đùi hoặc cánh tay; trẻ vận động chậm chạp, dễ mệt, đổ mồ hôi nhiều khi chạy nhảy. Nhiều trẻ thường xuyên có cảm giác đói, ăn nhiều nhưng vẫn thèm ăn, đặc biệt thích đồ ngọt, thức ăn nhanh và rất ít ăn rau xanh. Ngoài ra, phụ huynh nên theo dõi biểu đồ tăng trưởng và chỉ số BMI theo độ tuổi của trẻ. Nếu cân nặng vượt chuẩn kéo dài, cần đưa trẻ đi khám để được đánh giá chính xác tình trạng dinh dưỡng.
Bác sĩ Liên cho biết, nhiều trẻ đến bệnh viện khi đã xuất hiện biến chứng như gan nhiễm mỡ, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, đau khớp hoặc ngưng thở khi ngủ. Một số trường hợp trẻ bị mặc cảm tâm lý, tự ti vì ngoại hình, ảnh hưởng đến học tập và giao tiếp.
Điều trị béo phì ở trẻ và các biện pháp phòng ngừa
Theo BS.CKI Ma Va Liên, điều trị béo phì ở trẻ em khác hoàn toàn với người lớn. Trẻ đang trong giai đoạn phát triển nên không thể áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức hoặc giảm cân cấp tốc vì có thể ảnh hưởng đến chiều cao và sự phát triển thể chất. “Mục tiêu điều trị ở trẻ chủ yếu là giữ cân nặng ổn định trong khi chiều cao tiếp tục phát triển. Chỉ những trường hợp có biến chứng nặng mới cần giảm cân”, – BS Liên nhấn mạnh.
Sau khi khám và đánh giá các chỉ số cơ thể, bác sĩ sẽ xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp cho từng trẻ. Trong đó vẫn phải đảm bảo đủ 4 nhóm chất gồm đạm, tinh bột, chất béo, vitamin và khoáng chất nhưng kiểm soát lượng calo hợp lý. Các thực phẩm nhiều đường, nước ngọt, đồ chiên rán, thức ăn nhanh cần được hạn chế. Thay vào đó, trẻ nên tăng cường rau xanh, trái cây, sữa chua và uống đủ nước.
Song song với dinh dưỡng, vận động thể lực đóng vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên, với trẻ béo phì nặng, việc tập luyện cần thực hiện từng bước. Ban đầu có thể cho trẻ đứng dậy vận động nhẹ, đi bộ chậm, sau đó mới tăng dần cường độ như chạy bộ, bơi lội hoặc đạp xe.
Theo bác sĩ Liên, hiệu quả điều trị béo phì phụ thuộc khoảng 70% vào chế độ dinh dưỡng và 30% vào vận động. Một trong những khó khăn lớn nhất trong điều trị béo phì ở trẻ chính là thay đổi thói quen sinh hoạt của cả gia đình. “Không thể bắt trẻ tập thể dục trong khi cha mẹ ngồi xem tivi hoặc thường xuyên đưa con đi ăn thức ăn nhanh. Muốn trẻ thay đổi thì người lớn cũng phải thay đổi”,- BS Liên chia sẻ.
BS Liên khuyến cáo phụ huynh cần tạo môi trường sống lành mạnh cho trẻ bằng cách hạn chế thiết bị điện tử, khuyến khích vận động mỗi ngày và duy trì bữa cơm gia đình khoa học. Bên cạnh đó, trẻ cần được ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya, không ăn quá no vào buổi tối và không vừa ăn vừa xem điện thoại hay tivi.
Theo Theo BS.CKI Ma Va Liên, béo phì là bệnh có thể phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Vì vậy, phụ huynh nên theo dõi cân nặng, chiều cao định kỳ cho trẻ và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có dấu hiệu thừa cân để được tư vấn, điều trị kịp thời, giúp trẻ phát triển khỏe mạnh và tránh các biến chứng nguy hiểm về sau.
Minh Hoàn