Theo Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), trẻ em sinh ra tại khu vực Đông Á - Thái Bình Dương hiện nay phải đối mặt với các nguy cơ thiên tai liên quan đến khí hậu cao gấp 6 lần so với thế hệ ông bà của mình. Riêng tại Việt Nam, ước tính khoảng 22,9 triệu trẻ em (82,16%) đang phải đối mặt đồng thời với ít nhất ba nguy cơ khí hậu; gần như toàn bộ trẻ em trong cả nước đều chịu ảnh hưởng của bão nhiệt đới.
Trong bối cảnh đó, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai phối hợp với UNICEF xây dựng Tài liệu hướng dẫn “Bảo vệ trẻ em trong thiên tai và biến đổi khí hậu”, trong đó nhấn mạnh công tác bảo vệ trẻ em cần được chuẩn bị từ trước, duy trì trong suốt quá trình ứng phó và tiếp tục sau khi thiên tai kết thúc.
Thiên tai kết thúc, nhưng rủi ro đối với trẻ em thì chưa
Nhiều người cho rằng, khi bão tan, nước rút và trẻ đã được đưa đến nơi an toàn thì công tác bảo vệ trẻ em cũng kết thúc. Tuy nhiên, Tài liệu hướng dẫn “Bảo vệ trẻ em trong thiên tai và biến đổi khí hậu” chỉ ra rằng rủi ro đối với trẻ em không kết thúc khi thiên tai kết thúc mà thay đổi theo từng giai đoạn. Những tổn thương về sức khỏe, học tập, tâm lý và sự an toàn có thể tiếp tục kéo dài nếu không được quan tâm, hỗ trợ kịp thời. Trước thiên tai, nhiều em chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng để tự bảo vệ hoặc chưa có phương án sơ tán phù hợp. Khi thiên tai xảy ra, nguy cơ thương tích, bệnh tật, đuối nước, thất lạc người thân hoặc mất an toàn gia tăng. Sau thiên tai, các rủi ro lại chuyển sang một dạng khác như thiếu nước sạch, thiếu dinh dưỡng, gián đoạn học tập, sang chấn tâm lý và nguy cơ bị bỏ mặc, bạo lực, xâm hại hoặc bóc lột nếu không được bảo vệ kịp thời.
Người dân đưa trẻ em đến nơi an toàn trong đợt ngập lụt do bão Yagi tại Việt Nam năm 2024. Nguồn: UNICEF UK (Facebook).
Trong số những rủi ro sau thiên tai, sức khỏe tinh thần là vấn đề thường dễ bị bỏ qua nhất. Theo UNICEF, từ 8% đến 29% trẻ em và vị thành niên Việt Nam có thể gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần; tỷ lệ này có thể cao hơn tại những khu vực chịu ảnh hưởng bởi thiên tai. Vì vậy, bên cạnh chăm sóc sức khỏe thể chất, hỗ trợ tâm lý cũng cần được coi là một phần không thể thiếu trong quá trình bảo vệ và phục hồi cho trẻ sau thiên tai.
Những cảnh báo này đã được phản ánh rõ trong thực tế. Đợt lũ lịch sử tại miền Trung năm 2020 đã ảnh hưởng đến khoảng 160.000 trẻ em. Đến bão Yagi năm 2024, theo UNICEF, tại 11 tỉnh, thành phố chịu ảnh hưởng nặng nề nhất có khoảng 2,65 triệu trẻ em bị ảnh hưởng; khoảng 220 nghìn trẻ em dưới 5 tuổi có nguy cơ suy dinh dưỡng; hơn 100 nghìn trẻ em có nguy cơ bị bỏ mặc, bạo lực hoặc gặp các vấn đề về tâm lý; việc học của nhiều em cũng bị gián đoạn, với thời gian mất từ 60 đến 120 giờ học.
Từ thực tế đó cho thấy, đưa trẻ đến nơi an toàn mới chỉ là bước đầu của công tác bảo vệ. Điều quan trọng hơn là bảo đảm các em tiếp tục được chăm sóc sức khỏe, được học tập, được tiếp cận nước sạch, dinh dưỡng và các dịch vụ thiết yếu; đồng thời được bảo vệ khỏi nguy cơ bạo lực, xâm hại, bóc lột hoặc bỏ mặc cho đến khi cuộc sống thực sự ổn định.
Bảo vệ trẻ em từ trước, trong và sau thiên tai
Công tác bảo vệ trẻ em chỉ thực sự hiệu quả khi được triển khai liên tục trước, trong và sau thiên tai. Vì vậy, việc chuẩn bị phải bắt đầu ngay từ trước khi thiên tai xảy ra. Gia đình cần hướng dẫn trẻ nhận biết nguy cơ, ghi nhớ thông tin liên hệ cần thiết, biết tìm kiếm sự trợ giúp, không tự ý đến khu vực nguy hiểm; đồng thời chuẩn bị thuốc men, nước uống, thực phẩm, giấy tờ cá nhân và vật dụng thiết yếu cho trẻ khi phải sơ tán. Chính quyền địa phương cần rà soát trẻ em thuộc nhóm dễ bị tổn thương như trẻ khuyết tật, trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ sống trong hộ nghèo, trẻ ở khu vực nguy cơ cao; xây dựng phương án bảo vệ phù hợp, chuẩn bị điểm sơ tán an toàn, bảo đảm nước sạch, vệ sinh, chăm sóc y tế, không gian phù hợp và có người phụ trách hỗ trợ trẻ em.
Sau thiên tai, việc khắc phục tại trường học giúp học sinh sớm trở lại học tập trong môi trường an toàn. Nguồn: thieuniennhidong.vn
Khi thiên tai xảy ra, ưu tiên hàng đầu là bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe và không để trẻ bị tách khỏi người chăm sóc. Trẻ nhỏ, trẻ khuyết tật, trẻ mắc bệnh mạn tính, trẻ em gái hoặc trẻ không có người chăm sóc ổn định cần được theo dõi, hỗ trợ riêng. Tại các điểm sơ tán, cần bố trí người phụ trách nắm tình hình trẻ em, kịp thời phát hiện các trường hợp có nguy cơ bị thất lạc, bỏ mặc, bạo lực, xâm hại hoặc cần hỗ trợ y tế, tâm lý khẩn cấp; đồng thời bảo đảm trẻ được tiếp cận nước sạch, dinh dưỡng, vệ sinh và các dịch vụ thiết yếu.
Sau thiên tai, công tác bảo vệ trẻ em càng không được dừng lại. Tài liệu hướng dẫn khuyến nghị khảo sát nhanh tình hình trẻ em trong tuần đầu sau thảm họa; báo cáo đánh giá thường hoàn thành trong khoảng 2-3 tuần nhằm xác định mức độ ảnh hưởng và nhu cầu hỗ trợ của từng nhóm trẻ. Trên cơ sở đó, các địa phương cần tổ chức hỗ trợ đúng đối tượng, đúng nhu cầu; giúp trẻ được chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ tâm lý, trở lại trường học, vui chơi và tiếp tục phát triển trong môi trường an toàn.
Thiên tai có thể kết thúc sau vài ngày, nhưng rủi ro đối với trẻ em vẫn còn nếu không được bảo vệ kịp thời. Bởi vậy, bảo vệ trẻ em không thể chỉ là hoạt động ứng phó khi thiên tai xảy ra, mà phải trở thành một phần bắt buộc trong mọi kế hoạch phòng ngừa, ứng phó và phục hồi sau thiên tai.
Thu Hảo