Trong nhiều năm, công tác dân số ở nước ta chủ yếu tập trung vào mục tiêu giảm sinh và kế hoạch hóa gia đình. Tuy nhiên, trước thực trạng mức sinh giảm thấp, già hóa dân số diễn ra nhanh và nguy cơ thiếu hụt nguồn lao động ngày càng rõ nét, trọng tâm chính sách dân số đã chuyển từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”, từ mục tiêu giảm sinh sang duy trì vững chắc mức sinh thay thế.
ThS. Võ Thị Ngọc Lắm - Phó Giám đốc Sở Y tế Đồng Nai phát biểu tại Hội nghị tập huấn tuyên truyền về Luật Dân số, chính sách điều chỉnh mức sinh và công tác dân số quý I năm 2026.
Đối với Đồng Nai - địa phương có tốc độ công nghiệp hóa, đô thị hóa cao, việc bảo đảm mức sinh thay thế không chỉ là yêu cầu của công tác dân số mà còn có ý nghĩa quan trọng trong duy trì nguồn nhân lực, bảo đảm an sinh xã hội và phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Mức sinh giảm thấp và những hệ lụy đặt ra
Theo báo cáo sơ kết Chương trình điều chỉnh mức sinh của tỉnh Đồng Nai, tổng tỷ suất sinh trên địa bàn liên tục giảm trong những năm gần đây. Năm 2020, tổng tỷ suất sinh đạt 1,97 con/phụ nữ; năm 2021 giảm còn 1,86 con; năm 2022 là 1,87 con và đến năm 2023 chỉ còn 1,52 con/phụ nữ. Năm 2025, tổng tỷ suất sinh của Đồng Nai đạt 1,79 con/phụ nữ, tuy có dấu hiệu cải thiện nhưng vẫn thấp hơn khá xa so với mức sinh thay thế là 2,1 con/phụ nữ.
Điều này cho thấy Đồng Nai đang đối mặt với nguy cơ mức sinh thấp kéo dài cùng những tác động lâu dài đến nguồn nhân lực, an sinh xã hội và mục tiêu phát triển bền vững.
Nếu trước đây dân số đông được xem là áp lực phát triển, thì hiện nay mức sinh giảm thấp kéo dài lại trở thành thách thức mới đối với khả năng duy trì lực lượng lao động, tốc độ tăng trưởng và sự ổn định cơ cấu dân số trong dài hạn. Đối với một địa phương có tốc độ công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh như Đồng Nai, việc duy trì mức sinh thay thế, bảo đảm nguồn nhân lực trẻ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn phát triển mới.
Cùng với xu hướng mức sinh giảm, số trẻ được sinh ra trên địa bàn cũng giảm đáng kể. Năm 2025, toàn tỉnh có 43.176 trẻ được sinh ra, giảm 5.618 trẻ so với năm 2024. Tỷ suất sinh thô chỉ đạt 10,01‰, giảm 1,41‰ so với năm trước. Những con số này phản ánh rõ xu hướng giảm sinh đang diễn ra tại Đồng Nai và đòi hỏi cần có giải pháp đồng bộ, lâu dài để duy trì mức sinh thay thế.
Đại biểu các sở, ban, ngành, địa phương và đơn vị y tế tham dự Hội nghị tập huấn tuyên truyền về Luật Dân số, chính sách điều chỉnh mức sinh và công tác dân số quý I năm 2026.
Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến mức sinh thấp là xu hướng kết hôn muộn và sinh con muộn ngày càng gia tăng. Theo báo cáo của UBND tỉnh Đồng Nai, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của thanh niên tăng từ 27,36 tuổi năm 2020 lên 28,65 tuổi năm 2023. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa và nhịp sống hiện đại, nhiều người trẻ ưu tiên học tập, phát triển nghề nghiệp và ổn định kinh tế trước khi lập gia đình.
Bên cạnh đó, áp lực về việc làm, nhà ở, chi phí sinh hoạt và nuôi dạy con cái khiến nhiều cặp vợ chồng lựa chọn sinh ít con hoặc trì hoãn việc sinh con. Lối sống hiện đại cùng tâm lý ngại sinh con, ngại áp lực chăm sóc con cái cũng tác động trực tiếp đến quyết định sinh con của nhiều gia đình trẻ. Thực tế cho thấy, khi mức sinh giảm thấp kéo dài, việc phục hồi mức sinh là rất khó khăn và cần nhiều giải pháp đồng bộ, lâu dài.
Nếu tình trạng mức sinh thấp tiếp tục kéo dài, Đồng Nai sẽ phải đối mặt với nhiều hệ lụy như già hóa dân số nhanh, thiếu hụt nguồn lao động, gia tăng áp lực an sinh xã hội và ảnh hưởng đến chất lượng tăng trưởng trong tương lai. Vì vậy, bảo đảm mức sinh thay thế không còn là vấn đề riêng của mỗi gia đình mà đã trở thành yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.
Sinh đủ hai con - giải pháp bảo đảm nguồn lực phát triển
Trước xu hướng mức sinh giảm và những tác động ngày càng rõ đối với phát triển kinh tế - xã hội, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương quan trọng về công tác dân số trong tình hình mới.
Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII xác định chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển. Kết luận số 149-KL/TW của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu duy trì mức sinh thay thế, nâng cao chất lượng dân số và thích ứng với già hóa dân số. Đồng thời, Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đề ra nhiều giải pháp nhằm giải quyết đồng bộ các vấn đề về quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số trong tình hình mới. Trong đó, khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con được xác định là giải pháp then chốt để duy trì mức sinh thay thế.
Mục tiêu của việc khuyến khích sinh đủ hai con hiện nay không phải làm gia tăng dân số bằng mọi giá, mà nhằm duy trì quy mô dân số hợp lý, ổn định cơ cấu dân số và bảo đảm nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội lâu dài.
Từ yêu cầu đó, UBND tỉnh Đồng Nai đã ban hành Kế hoạch thực hiện Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030, đồng thời triển khai nhiều giải pháp nhằm vận động người dân sinh đủ hai con, xây dựng gia đình ổn định, hạnh phúc và góp phần duy trì mức sinh thay thế. Công tác truyền thông được đẩy mạnh với nhiều nội dung thiết thực như: lợi ích của việc sinh đủ hai con; không kết hôn muộn, không sinh con quá muộn, không sinh ít con; cảnh báo hệ lụy của mức sinh thấp kéo dài đối với phát triển kinh tế - xã hội. Các hoạt động truyền thông được triển khai đa dạng thông qua báo chí, hệ thống truyền thanh cơ sở, mạng xã hội, hội nghị, tập huấn và truyền thông trực tiếp tại cộng đồng.
Bên cạnh đó, Đồng Nai chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ dân số và chăm sóc sức khỏe sinh sản. Năm 2025, toàn tỉnh thực hiện sàng lọc trước sinh cho 32.521 thai phụ, đạt tỷ lệ 78% phụ nữ mang thai; sàng lọc sơ sinh cho 32.582 trẻ, đạt 75,5% số trẻ được sinh ra. Công tác tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn, chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, thanh niên tiếp tục được tăng cường nhằm giúp người dân chủ động hơn trong xây dựng gia đình và sinh con an toàn.
Đặc biệt, Đồng Nai đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ cụ thể nhằm khuyến khích sinh đủ hai con. Theo Nghị quyết số 32/2024/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Đồng Nai, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi và thường trú trên địa bàn được hỗ trợ một lần 1 triệu đồng. Các xã, phường, thị trấn duy trì tốt tỷ lệ sinh đủ hai con liên tục nhiều năm cũng được hỗ trợ kinh phí nhằm khuyến khích các gia đình sinh đủ hai con và thực hiện hiệu quả công tác dân số tại địa phương. Đây là những chính sách thiết thực, thể hiện sự chuyển hướng từ tuyên truyền đơn thuần sang kết hợp giữa truyền thông, hỗ trợ và tạo điều kiện để người dân yên tâm lập gia đình, sinh con và xây dựng gia đình ổn định, hạnh phúc.
Bảo đảm mức sinh thay thế không chỉ là nhiệm vụ của ngành dân số mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Trong bối cảnh Đồng Nai đang phát triển mạnh về công nghiệp, đô thị hóa và dịch vụ, việc sinh đủ hai con không chỉ góp phần vun đắp hạnh phúc gia đình mà còn là giải pháp quan trọng để bảo đảm nguồn nhân lực, thích ứng với già hóa dân số và phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.
Mỗi gia đình hạnh phúc, sinh đủ hai con và nuôi dạy con tốt hôm nay sẽ góp phần xây dựng Đồng Nai phát triển ổn định, bền vững và thịnh vượng mai sau.
Thu Hảo