Tiêm chủng từ lâu đã được công nhận là một trong những can thiệp y tế công cộng hiệu quả nhất lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, quan niệm tiêm chủng chỉ dành riêng cho trẻ em đang tạo ra khoảng trống miễn dịch lớn đối với người trưởng thành và người cao tuổi. Tại Hội thảo "Đổi mới truyền thông y tế năm 2026 trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp năm 2026: Nâng cao năng lực và hiệu quả triển khai" do Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương tổ chức tại Gia Lai ngày 27/8, hai báo cáo chuyên đề từ Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) và Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương đã cung cấp bức tranh toàn diện: thể chế hóa chiến lược "Tiêm chủng trọn đời" trong Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 và chứng minh tính cấp thiết của chiến lược này bằng dữ liệu khoa học kinh tế y tế.
Căn cứ pháp lý mới về tiêm chủng trong Luật Phòng bệnh 2025
Trình bày tại hội thảo, ông Phí Văn Kiên, Trưởng Phòng Quản lý tiêm chủng quốc gia Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) đã nêu rõ các quan điểm chỉ đạo đột phá được thể chế hóa từ Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị và Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 (có hiệu lực cùng các văn bản hướng dẫn như Nghị định 165/2026/NĐ-CP và Thông tư 13/2026/TT-BYT):
Chuyển mạnh tư duy: Dịch chuyển từ ưu tiên "khám chữa bệnh" sang "chủ động phòng bệnh", trong đó tiêm chủng chủ động và tiếp cận vắc xin bền vững là trụ cột ưu tiên hàng đầu.
Quyền công bằng tiếp cận vắc xin: Thể chế hóa quy định người dân có quyền được bảo đảm công bằng trong tiếp cận vắc xin, sinh phẩm theo lứa tuổi và đối tượng trong suốt cuộc đời.
Phân định rõ 2 hình thức tiêm chủng: Luật định rõ hai hình thức bao gồm "Tiêm chủng bắt buộc" (trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng và khi có dịch) và "Tiêm chủng tự nguyện".
Y tế cơ sở là nền tảng: Củng cố năng lực Trạm Y tế xã, phường trong quản lý đối tượng tiêm chủng và rà soát tiền sử tiêm chủng ngay từ khi trẻ nhập học hoặc kiểm tra sức khỏe đầu năm.
Đặc biệt, ngành Y tế đang tích cực thực hiện Nghị quyết số 104/2022/NĐ-CP của Chính phủ về lộ trình tăng số lượng vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng; đồng thời hiện đại hóa hệ thống quản lý tiêm chủng trên nền tảng dữ liệu số quốc gia, quản lý thông tin tiêm chủng cá nhân theo suốt vòng đời.
Cơ sở khoa học: Hiện tượng Lão hóa miễn dịch (Immunosenescence) và gánh nặng bệnh tật
Báo cáo của TS.BS. Ngũ Duy Nghĩa (Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương) đã đưa ra những bằng chứng khoa học đập tan quan niệm "chỉ trẻ em mới cần tiêm vắc xin". Dưới góc độ sinh học, hệ miễn dịch của con người trải qua quá trình suy giảm liên tục theo tuổi tác - được gọi là hiện tượng Immunosenescence (lão hóa miễn dịch).
TS.BS. Ngũ Duy Nghĩa báo cáo tại Hội thảo.
Sự suy giảm chức năng của tế bào T và tế bào B theo thời gian khiến người lớn tuổi và người có bệnh nền mất dần khả năng chống chọi với các tác nhân gây bệnh. Hơn nữa, miễn dịch tạo ra từ các mũi tiêm thời thơ ấu (như ho gà, uốn ván, sởi) cũng suy giảm dần theo năm tháng, đòi hỏi phải được tiêm nhắc lại định kỳ.
Gánh nặng dân số già: Việt Nam dự kiến chính thức chuyển sang giai đoạn dân số già vào năm 2036. Hiện nay, 95% người cao tuổi Việt Nam mắc ít nhất 1 bệnh mãn tính đồng mắc (tim mạch, đái tháo đường, COPD).
Nguy cơ biến chứng biến thiên gia tăng: Nguy cơ đột quỵ tăng gấp 8 lần ở người cao tuổi trong vòng vài tuần sau khi mắc cúm mùa. Cúm cũng gây ra tới 650.000 ca tử vong hàng năm trên toàn cầu.
Tiếp cận theo suốt vòng đời (Life-Course Approach) và bài học kinh tế y tế
Theo Khung chính sách Toàn cầu IA2030 của WHO và Phân tích Mô hình Quốc tế từ Đại học Johns Hopkins, Việt Nam đang tích cực chuyển đổi từ mô hình tập trung vào trẻ em sang mô hình tiếp cận theo suốt vòng đời (Life-Course Approach):
Sơ sinh & trẻ em (0-5 tuổi): Vắc xin trong CT TCMR (Lao, Bại liệt, 5 trong 1, Sởi-Rubella, Rota, Phế cầu...). Lợi ích: Xây dựng miễn dịch chủ động ban đầu, giảm tỷ lệ tử vong trẻ em.
Thanh thiếu niên & người trẻ: Tiêm nhắc Tdap (Uốn ván - Bạch hầu - Ho gà), vắc xin ngừa vi rút HPV. Lợi ích: Phòng ngừa ung thư cổ tử cung, bảo vệ sức khỏe sinh sản.
Phụ nữ mang thai (PNMT): Vắc xin Tdap, Vắc xin Cúm mùa trong mỗi thai kỳ. Lợi ích: Truyền kháng thể thụ động qua nhau thai để bảo vệ trẻ sơ sinh trước khi đủ tuổi tiêm chủng.
Người lớn & người cao tuổi (≥65 tuổi): Cúm mùa hàng năm (vắc xin liều cao/phụ gia), Phế cầu khuẩn, Zona thần kinh. Lợi ích: Giảm biến chứng tim mạch/đột quỵ, giảm nhập viện và suy giảm thể lực.
Về mặt kinh tế y tế, báo cáo của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương đã chứng minh đầu tư cho tiêm chủng trọn đời mang lại tỷ suất hoàn vốn (ROI) khổng lồ: Mỗi 1 USD đầu tư cho vắc xin mang lại lợi ích kinh tế - xã hội tương đương 20 USD (ROI = 20:1) nhờ giảm chi phí điều trị đắt đỏ, giảm số ngày nghỉ làm và tăng năng suất lao động. Đặc biệt, việc tiêm vắc xin cúm giúp giảm tới 64% tỷ lệ kê đơn kháng sinh không cần thiết, góp phần trực tiếp vào cuộc chiến chống kháng kháng sinh toàn cầu.
Chính sách "Tiêm chủng trọn đời" không chỉ là một khuyến nghị y khoa mà đã trở thành định hướng chiến lược được thể chế hóa bằng Luật Phòng bệnh 2025. Để chính sách này thực sự đi vào cuộc sống, công tác truyền thông y tế trong thời gian tới cần thay đổi góc nhìn của xã hội: Tiêm chủng không chỉ là hành động bảo vệ trẻ em, mà là quyền lợi và trách nhiệm tự chăm sóc sức khỏe của mỗi cá nhân trong suốt hành trình cuộc đời. Việc phối hợp chặt chẽ giữa căn cứ pháp lý vững chắc và bằng chứng khoa học thuyết phục sẽ là chìa khóa để xây dựng một Việt Nam khỏe mạnh và phát triển bền vững.
Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương