Cách đây 51 năm, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 mà đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử đã toàn thắng, kết thúc 21 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất Đất nước, Bắc - Nam sum họp một nhà. Trên con đường đi đến chiến thắng vẻ vang ấy, thắng lợi mở “cánh cửa thép” Xuân Lộc, tạo điều kiện thuận lợi cho cánh quân hướng Đông tiến vào giải phóng Sài Gòn là một điểm nhấn quan trọng, thể hiện sự lãnh đạo sáng suốt, đúng đắn của Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương.
Đến cuối tháng 3-1975, cục diện chiến trường miền Nam có sự chuyển biến mau lẹ, phát triển với nhịp độ “một ngày bằng hai mươi năm” theo hướng có lợi cho cách mạng. Nắm bắt thời cơ chiến lược hết sức thuận lợi, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp bàn (ngày 31-3-1975), hạ quyết tâm: Thực hiện tổng công kích, tổng khởi nghĩa giải phóng Sài Gòn - Gia Định và toàn bộ miền Nam ngay trong tháng 4-1975.
Chấp hành chỉ đạo của Bộ Chính trị, Quân ủy và Bộ Tư lệnh Miền quyết định giao cho Quân đoàn 4 phối hợp cùng lực lượng vũ trang địa phương mở chiến dịch tiến công giải phóng thị xã Xuân Lộc (tỉnh lỵ tỉnh Long Khánh cũ) nằm cách Sài Gòn 80km về phía đông. Đây là địa bàn án ngữ các trục giao thông quan trọng hướng thẳng về Sài Gòn như quốc lộ 1, quốc lộ 20 (nối Sài Gòn với Đà Lạt), quốc lộ 15 (nối Sài Gòn với Bà Rịa - Vũng Tàu). Do đó, trong kế hoạch phòng thủ Sài Gòn - Gia Định của địch, Xuân Lộc là “mắt xích trọng yếu”. Chúng bố trí ở đây một lực lượng mạnh gồm: Sư đoàn bộ binh 18 còn nguyên vẹn, một liên đoàn biệt động quân, một trung đoàn thiết giáp, chín tiểu đoàn bảo an, phòng ngự trong công sự kiên cố. Sáng ngày 9-4, quân ta nổ súng tiến công mở màn chiến dịch.
Bộ đội Sư đoàn 341 (Quân đoàn 4) tiến công giải phóng thị xã Xuân Lộc, đập tan tuyến phòng thủ mạnh nhất phía Đông Sài Gòn, ngày 21/4/1975. (Ảnh: TTXVN)
Từ ngày 9 đến 14-4, ta tập trung lực lượng, sử dụng bộ binh, xe tăng, pháo binh tổ chức tiến công trực diện nhiều lần vào thị xã nhưng không dứt điểm được mục tiêu. Trong thế đường cùng, địch chống trả mạnh mẽ, tình hình chiến sự diễn ra vô cùng quyết liệt. Trước áp lực tiến công của quân ta, địch tăng cường viện binh, đưa tổng số lực lượng phòng thủ Xuân Lộc tương đương một quân đoàn (hơn 30.000 quân). Ngoài ra, lực lượng không quân địch hoạt động mạnh, sử dụng nhiều loại bom có sức hủy diệt lớn đánh vào đội hình tiến công, gây cho ta nhiều khó khăn, tổn thất.
Từ ngày 15 đến 20-4, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Quân đoàn 4 tổ chức lại lực lượng và thay đổi cách đánh. Ta không tiến công trực diện vào thị xã (nơi tập trung đông quân địch, phòng ngự kiên cố), mà chuyển sang tiêu diệt các đơn vị địch đến phản kích đứng chân chưa vững ở vòng ngoài; đồng thời chiếm giữ ngã ba Dầu Giây, chặn cắt quốc lộ 1 và các tuyến giao thông hướng về Xuân Lộc. Lực lượng pháo binh, đặc công Miền liên tục bắn phá vào sân bay Biên Hòa, hạn chế hoạt động của không quân địch.
Đến ngày 20-4, lực lượng đi đầu của Quân đoàn 2 ta (cánh quân duyên hải), sau khi đập tan “lá chắn thép” của địch ở Phan Rang (16-4), đã tiến đến khu vực Rừng Lá (cách Xuân Lộc gần 20km), sẵn sàng phối hợp cùng Quân đoàn 4 tiến công Xuân Lộc. Trước nguy cơ bị tiêu diệt hoàn toàn, quân địch ở Xuân Lộc tháo chạy (đêm 20-4). Ngày 21-4, ta hoàn toàn giải phóng thị xã Xuân Lộc và tỉnh Long Khánh. Trong chiến dịch này, ta đã tiêu diệt 2.056 tên, bắt sống 2.731 tên địch, tiêu diệt Chiến đoàn 52, đánh thiệt hại nặng Sư đoàn Bộ binh 18 và Lữ đoàn dù số 1 của địch, phá hủy 48 xe quân sự và 1,5 ngàn súng.
Đặt trong bối cảnh giai đoạn cuối của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, chiến thắng Xuân Lộc - Long Khánh có ý nghĩa rất lớn. Nó giáng đòn quyết định làm suy sụp tinh thần chiến đấu của quân địch; đập tan mọi hy vọng, mọi cố gắng nhằm cứu vãn chế độ Sài Gòn của Mỹ. Đồng thời, mở đường cho cánh quân hướng Đông và Đông Nam của ta (do Quân đoàn 4, Quân đoàn 2 làm lực lượng nòng cốt) tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử (từ ngày 26 đến 30-4-1975) giải phóng Sài Gòn - Gia Định và hoàn toàn miền Nam, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Hoàn Lê (tổng hợp)