Đột quỵ có thể ập đến bất ngờ và cướp đi hàng triệu tế bào não trong từng khoảnh khắc trôi qua. Với thông điệp “Mỗi phút đều có giá trị - Every Minute Counts”, việc nắm vững quy tắc FAST chính là chìa khóa then chốt giúp cứu sống người bệnh và giảm thiểu tối đa nguy cơ tàn phế vĩnh viễn.
Đột quỵ não, hay tai biến mạch máu não, từ lâu đã trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và để lại di chứng tàn tật nặng nề nhất trên toàn thế giới. Căn bệnh này có thể xảy ra bất ngờ vào bất kỳ thời điểm nào, không phân biệt lứa tuổi hay điều kiện sức khỏe nền, để lại những tổn thương nghiêm trọng về vận động, nhận thức, ngôn ngữ và thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Khi nguồn cung cấp máu giàu oxy lên não bị gián đoạn do mạch máu bị tắc nghẽn bởi cục huyết khối hoặc bị vỡ, các tế bào thần kinh tại vùng mô não tương ứng sẽ nhanh chóng suy kiệt và hoại tử. Theo các nghiên cứu y khoa, trong mỗi phút trôi qua kể từ khi cơn đột quỵ khởi phát, có khoảng hai triệu tế bào thần kinh chết đi vĩnh viễn mà không thể tái sinh. Do đó, thời gian trong cấp cứu đột quỵ thực sự là tính mạng và chất lượng sống sau này của bệnh nhân.
Trong cuộc chạy đua khốc liệt với thời gian, khả năng nhận diện dấu hiệu khởi phát bệnh từ những người xung quanh đóng vai trò quyết định khả năng phục hồi của người bệnh. Để cộng đồng dễ dàng ghi nhớ và thực hành, quy tắc quốc tế FAST luôn được xem là công cụ nhận biết nhanh và chính xác nhất.
- Chữ “F” viết tắt của Face (Gương mặt), nhắc nhở quan sát sự thay đổi trên diện mạo người bệnh, khi một bên mặt đột ngột bị méo, nụ cười trở nên lệch lạc hoặc khóe miệng xệ xuống thấy rõ.
- Chữ “A” đại diện cho Arms (Cánh tay), biểu thị tình trạng suy yếu hoặc tê liệt một bên chi trên, khiến người bệnh không thể giơ đều hai tay qua đầu hoặc một bên tay tự động buông thõng xuống.
- Chữ “S” đại diện cho Speech (Lời nói), phản ánh tình trạng phát âm khó khăn, giọng nói bị ngọng nghịu, nói lắp bắp, mất khả năng diễn đạt câu từ mạch lạc hoặc không thể hiểu được những lời nói đơn giản của người đối diện.
- Chữ “T” mang ý nghĩa là Time (Thời gian), lời hiệu triệu sinh tử rằng ngay khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong số trên, hãy lập tức gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ chuyên sâu gần nhất.
Bên cạnh những biểu hiện điển hình của quy tắc FAST, đột quỵ còn có thể khởi phát bằng những triệu chứng tinh vi khác mà người bệnh rất dễ bỏ qua do tâm lý chủ quan. Đó có thể là cảm giác chóng mặt quay cuồng, đi đứng loạng choạng, mất thăng bằng đột ngột mà không rõ lý do. Rối loạn thị giác cũng là một tín hiệu cảnh báo tổn thương tuần hoàn não nguy hiểm, thể hiện qua việc mắt bị mờ một bên, nhìn đôi hoặc đột ngột tối sầm thị trường trong giây lát. Ngoài ra, một cơn đau đầu dữ dội ập đến bất thường, được ví như tiếng sét đánh ngang tai mà người bệnh chưa từng trải qua trong đời, rất có thể là dấu hiệu cảnh báo vỡ phình mạch não hoặc xuất huyết khoang dưới nhện. Việc phớt lờ hay ngộ nhận các triệu chứng này với trúng gió, cảm mạo thông thường có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ cơ hội được can thiệp trong "thời gian vàng".
Một trong những rào cản lớn nhất trong công tác cấp cứu đột quỵ hiện nay chính là những thói quen xử trí sai lầm theo kinh nghiệm dân gian vẫn còn tồn tại phổ biến. Khi phát hiện người thân có biểu hiện bất thường hoặc ngã quỵ, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen cạo gió, giật tóc mai, vắt chanh vào miệng hoặc chích máu ở mười đầu ngón tay và dái tai. Những biện pháp truyền miệng phản khoa học này không mang lại bất kỳ tác dụng khai thông mạch máu hay hạ huyết áp nào, ngược lại còn gây đau đớn, kích thích phản xạ co mạch làm huyết áp tăng vọt và trực tiếp tiêu tốn lượng thời gian vô giá để cứu não bộ. Việc tự ý cho bệnh nhân uống nước đường, ngậm thuốc hạ áp hay uống các loại viên hoàn an cung trôi nổi cũng cực kỳ nguy hiểm, bởi người bị đột quỵ thường bị rối loạn phản xạ nuốt, rất dễ dẫn đến sặc dịch vào đường thở gây viêm phổi hít, tắc nghẽn hô hấp và suy hô hấp cấp tính.
Thao tác sơ cứu chuẩn xác và an toàn nhất trong khi chờ xe cấp cứu là đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn trên mặt phẳng thông thoáng, nới lỏng cổ áo và thắt lưng để hỗ trợ lưu thông đường thở, đồng thời ngăn ngừa nguy cơ hít sặc nếu bệnh nhân bị nôn ói. Tuyệt đối không để người bệnh ngồi dậy đi lại hoặc dùng bất cứ loại thức ăn, nước uống hay dược phẩm nào. Một việc tối quan trọng mà người nhà cần thực hiện là ghi nhớ chính xác thời điểm triệu chứng bắt đầu xuất hiện, hoặc thời điểm cuối cùng nhìn thấy người bệnh ở trạng thái hoàn toàn bình thường để thông báo cho nhân viên y tế. Mốc thời gian này là căn cứ then chốt giúp bác sĩ chuyên khoa chỉ định phác đồ can thiệp phù hợp, bao gồm dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch trong vòng 4,5 giờ đầu hay áp dụng kỹ thuật can thiệp lấy huyết khối cơ học bằng dụng cụ trong 6 đến 24 giờ đầu. Đáng lưu ý, kể cả khi các triệu chứng chỉ diễn ra trong vài phút rồi tự biến mất hoàn toàn, người bệnh vẫn cần được đưa đến bệnh viện ngay lập tức bởi đó có thể là cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua - dấu hiệu cảnh báo một cơn đột quỵ diện rộng sắp xảy ra trong những giờ kế tiếp.
Hưởng ứng Ngày Đột quỵ Thế giới 29/10/2026, thông điệp “Mỗi phút đều có giá trị - Every Minute Counts” là lời kêu gọi hành động khẩn thiết gửi đến từng cá nhân và toàn xã hội. Đột quỵ không phải là câu chuyện xa vời của riêng ai, và sự sống cùng khả năng phục hồi của một con người đôi khi được quyết định chỉ bằng sự quan sát tinh tường và hành động bấm gọi 115 kịp thời của người bên cạnh. Việc chủ động trang bị kiến thức y khoa nền tảng, loại bỏ những định kiến xử trí sai lệch và tích cực chia sẻ thông tin đến gia đình, người thân chính là hành động thiết thực nhất để bảo vệ sức khỏe và tương lai của chính chúng ta.
Xuân Lâm
Nguồn: t5g.org.vn